RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit

Rajasthan Board RBSE Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

RBSE Class 7 Sanskrit प्रहेलिकाः पाठ्य-पुस्तक के प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1.
निम्नलिखितपदानाम् उच्चारणं कुरुत –
मकारोऽन्ते, कोऽसौ, शोभितोऽस्मि, पक्षैरलङ्कृतः, तवाप्यस्ति, द्विजिह्वा, कृतिर्न यत्नः।
उत्तरम्;
[नोट-उपर्युक्त शब्दों का शुद्ध उच्चारण अपने अध्यापकजी की सहायता से कीजिए।]

प्रश्न 2.
श्लोकान् सस्वरं गायत।
उत्तरम्:
[नोट – पाठ के श्लोकों का सस्वर गायन अपने अध्यापकजी की सहायता से कीजिए।

प्रश्न 3.
निम्नलिखितप्रश्नान् एकपदेन उत्तरत –
(क) कस्य राज्यं सर्वश्रेष्ठम् ?
उत्तरम्:
रामस्य।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

(ख) राष्ट्रियः विहङ्गः कः अस्ति ?
उत्तरम्:
मयूरः।

(ग) पाञ्चाली कस्याः सञ्ज्ञा अस्ति ?
उत्तरम्:
द्रौपद्याः।

(घ) वाल्मीकिः कस्य गायकः ?
उत्तरम्:
रामस्य।

(ङ) कः मौनेन जीवति ?
उत्तरम्:
वृक्षः।

प्रश्न 4.
यथायोग्य सुमेलयत –
(अ) सर्वश्रेष्ठं यस्य राज्यम् यदि जानासि तद्वद।
(आ) राष्ट्रियः विहङ्गश्चास्मि नृत्यं पश्यन्ति मे जनाः।
(इ) तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति अङ्गम् आलिङ्गति स्वयम्।
(ई) कृष्णमुखी न मार्जारी वद कोऽसौ जनप्रियः।
(उ) नास्ति पादद्वयं गाढम् द्विजिह्वा न च सर्पिणी।
उत्तरम्:
(अ) सर्वश्रेष्ठं यस्य राज्यं वद कोऽसौ जनप्रियः।
(आ) राष्ट्रियः विहङ्गश्चास्मिनृत्यं पश्यन्ति मे जनाः।
(इ) तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद।
(ई) कृष्णमुखी न मार्जारी द्विजिह्वा न च सर्पिणी।
(उ) नास्ति पादद्वयं गाढम् अङ्गम् आलिङ्गति स्वयम्।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

प्रश्न 5.
उपयुक्तकथनानां समक्षम् ‘आम्’ अनुपयुक्तकथनानां समक्षं ‘न’ इति लिखत –
यथा – वाल्मीकिः रामायणस्य गायकः अस्ति। आम्
उत्तरम्:
(क) राष्ट्रियो विहङ्गः मयूरः नास्ति।न।
(ख) मयूरः शिखण्डेन शोभितो न भवति। न
(ग) सर्पिणी द्विजिह्वा भवति।
(घ) रामस्य राज्यं सर्वश्रेष्ठम् आसीत्। आम्
(ङ) वृक्षः मौने न जीवति।

प्रश्न 6.
पदेषु सन्धिविच्छेदं कुरुत –
उत्तरम् –
(क) तस्यादिः = तस्य + आदिः।
(ख) ममापि = मम + अपि।
(ग) नास्ति = न + अस्ति।
(घ) चास्मि = च + अस्मि।
(ङ) रेफादौ = रेफ + आदौ।
(च) मकारान्ते = मकार + अन्ते।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

प्रश्न 7.
अधोलिखितानां पदानां लिङ्गं विभक्तिं वचनं च लिखत –
उत्तरम्:
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 3

प्रश्न 8.
मंजूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत।
न, विना, सदा, पुनः, च।।
उत्तरम्:
(क) असत्यवचनं न कथनीयम्।
(ख) प्रतिदिनं दन्तधावनं स्नानं च कुर्यात्।
(ग) जलं विना जीवनं न सम्भवति।
(घ) छात्राः सदा शिक्षकं नमन्ति।
(ङ) स्वपाठं पुनः पठ।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

प्रश्न 9.
क्रमवाचिशब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
उत्तरम्:
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 4

प्रश्न 10.
निम्नवाक्येषु प्रथमद्वितीयतृतीयादि क्रमवाचिशब्दानां प्रयोगं कृत्वा पूरयत।
उत्तरम्:
(क) विश्वप्रसिद्धं प्रथमं ब्रह्ममन्दिरंपुष्करे अस्ति।
(ख) हे देवकि! तव अष्टमः पुत्रः कंसस्य कालः भविष्यति।
(ग) ज्ञानं मनुष्यस्य तृतीयं नेत्रम् अस्ति।

प्रश्न 11.
चित्रं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयत।
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 6
उत्तरम्:
(१) प्रथमं फलम् आम्रम्।
(२) द्वितीयं फलं कदलीफलम्।
(३) तृतीयं फलं दाडिमफलम्।
(४) चतुर्थं फलं सेवफलम्।
(५) पञ्चमं फलं नारंगफलम्।
(६) षष्ठं फलम् अलीचिकाफलम्।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

योग्यता-विस्तारः

1. [नोट – छात्रों के ज्ञानवर्धन हेतु संस्कृत की कुछ अन्य पहेलियाँ निम्न प्रकार से हैं -]
१. नान्नं फलं वा खादामि, न पिबामि जलं क्वचित्।
चलामि दिवसे रात्रौ, समयं बोधयामि च।
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 7

२. मुखं कृष्णं वायुः क्षीणः, मञ्जूषायां च संस्कृतम्।
घर्षणं मे दहयत्याशु रसवत्यां वसाम्यहम् ॥
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 8

३. एकचक्षुर्न काकोऽयं बिलमिच्छन्न पन्नगः।
क्षीयते वर्धते चैव, न समुद्रो न चन्द्रमाः॥
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 9

४. सुप्तोऽपि नेत्रे न निमीलयामि, जलस्य मध्ये निवसामि नित्यम्।
स्वजातिजीवा मम भोजनानि, वदन्तु मान्याः! मम नामधेयम्।
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 10

५. यानस्याङ्गं हरेः शस्त्रं चिह्न भारतभूयते।
चलन्तं वर्तुलाकारं, यो जानाति स पण्डितः॥
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 11

६. मेघश्यामोऽस्मि नो कृष्णो, महाकायो न पर्वतः।
बलिष्ठोऽस्मि भीमोऽस्मि, कोऽस्म्यहं नासिकाकरः॥
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 12

RBSE Class 7 Sanskrit प्रहेलिकाः अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तर

RBSE Class 7 Sanskrit प्रहेलिकाः वस्तुनिष्ठ प्रश्नाः

प्रश्ना 1.
‘प्रहेलिकाः’ इति पाठस्य क्रमः अस्ति
(क) नवमः
(ख) सप्तमः
(ग) एकादशः
(घ) त्रयोदशः।
उत्तरम्:
(घ) त्रयोदशः।

प्रश्ना 2.
कृष्णमुखी भवति
(क) पाञ्चाली
(ख) मार्जारी
(ग) सर्पिणी
(घ) धेनुः।।
उत्तरम्:
(ख) मार्जारी

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

प्रश्ना 3.
‘यो जानाति ……… पण्डितः।
(क) तत्
(ख) सा
(ग) सः
(घ) त्वम्।
उत्तरम्:
(ग) सः

प्रश्ना 4.
‘नृत्यं ……… मे जनाः।
(क) पश्यन्ति
(ख) पश्येत्
(ग) पश्यामः
(घ) पश्यति।
उत्तरम्:
(क) पश्यन्ति

RBSE Class 7 Sanskrit प्रहेलिकाः अतिलघूत्तरात्मक प्रश्नाः

एकपदेन उत्तरत –

प्रश्न 1.
कः जनप्रियः राजा ?
उत्तरम्:
रामः।

प्रश्न 2.
कः दीर्धेः पक्षैः अलङ्कृतः ?
उत्तरम्:
मयूरः।

प्रश्न 3.
द्विजिह्वा का भवति ?
उत्तरम्:
सर्पिणी।

प्रश्न 4.
पञ्चेशा का स्त्री मन्यते ?
उत्तरम्;
द्रौपदी।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

कोष्ठकेभ्यः समुचितं पदं चित्वा रिक्त – स्थानानि पूरयत –

  1. तवाप्यस्ति मम …….. अस्ति ।(एव, च, अपि)
  2. मध्ये यः तस्य ……. । (तिष्ठति, तिष्ठसि, तिष्ठामि)
  3. पञ्चेशा …….. न पाञ्चाली। (सः, तत्, सा)
  4. ……… मे नृत्यं पश्यन्ति ।(जनः, जनाः जनस्य)

उत्तरम्:

  1. अपि
  2. तिष्ठति
  3. सा
  4. जनाः।

RBSE Class 7 Sanskrit प्रहेलिकाः लघूत्तरात्मक प्रश्ना:

पूर्णवाक्येन उत्तरत –

प्रश्न 1.
कः सर्वदा पादेन तिष्ठति मौनेन च जीवति ?
उत्तरम्:
वृक्षः सर्वदा पादेन तिष्ठति मौनेन च जीवति।

प्रश्न 2.
किम् स्वयम् अङ्गबलेन आलिङ्गति ?
उत्तरम्:
युतकम् स्वयम् अङ्गबलेन आलिङ्गति।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

प्रश्न 3.
कस्य आदौ अन्ते च नकार: मध्ये च यकार: भवति ?
उत्तरम्:
नयनस्य आदौ अन्ते च नकारः मध्ये च यकारः भवति।

प्रश्न 4.
वाल्मीकिः कस्य गायकः ?
उत्तरम्:
वाल्मीकिः भगवतः रामस्य गुणानां कथायाश्चगायकः।

पाठ-परिचय:
बुद्धि-कौशल का विकास करने में पहेलियों का महत्त्वपूर्ण स्थान है। ये न केवल मनोरञ्जन करती हैं, अपितु खेल ही खेल में बुद्धि का शीघ्रता से विकास भी करती है। प्रस्तुत पाठ में संस्कृत-भाषा की कुछ मनोरञ्जक पहेलियों को छात्रों के ज्ञान में वृद्धि तथा मनोरञ्जन करने के उद्देश्य से दी गई हैं।

पाठ के कठिन-शब्दार्थ:
RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः - 1

पाठ के श्लोकों (पहेलियों) का संस्कृत व हिन्दी में भावार्थ एवं पहेलियों के उत्तर –

(1) रेफादौ च मकारोऽन्ते वाल्मीकिः यस्य गायकः।
सर्वश्रेष्ठं यस्य राज्यं वद कोऽसौ जनप्रियः॥

संस्कृत-भावार्थ:
यस्य शब्दस्य आरम्भे रेफः (र) अस्ति। यस्य शब्दस्य च अन्ते मकारः (म) अस्ति। यद् उत्तरम् अस्ति तस्य गानं वाल्मीकिः अकरोत्। सः राजा आसीत् तस्य राज्यं सर्वोत्तमं राज्यम् इति प्रसिद्धम् अस्ति। वदत सः जनप्रियः कः ?

प्रहेलिकायाः
उत्तर:
रामः।

हिन्दी-भावार्थ:
जिस शब्द के आरम्भ में ‘र’ तथा अन्त में ‘म’ है। जो उत्तर है उसका गान वाल्मीकि ने किया है। जिसका राज्य सर्वश्रेष्ठ है। बताइए वह श्रेष्ठ एवं जनप्रिय राजा कौन है ?

पहेली का
उत्तर:
राम।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

(2) शोभितोऽस्मि शिखण्डेन दीर्धेः पक्षैरलङ्कृतः।
राष्ट्रियो विहङ्गश्चास्मि, नृत्यं पश्यन्ति मे जनाः॥

संस्कृत-भावार्थ:
स: पिच्छेन सुशोभितः अस्ति, तस्य पक्षाः विशालाः सन्ति। तस्य नृत्यं आनन्ददायकं भवति, अतः जनाः पश्यन्ति। सः राष्ट्रियः खगः अपि अस्ति। वदत सः कः ?
प्रहेलिकायाः
उत्तर:
मयूरः।

हिन्दी-भावार्थ:
वह पिच्छ (कलंगी) से सुशोभित है, उसके पंख विशाल हैं। उसका नृत्य आनन्ददायक है, अतः लोग उसे देखते हैं। वह राष्ट्रीय पक्षी भी है। बताइए वह कौन है ? पहेली का उत्तर-मोर (मयूर)।

(3) न तस्यादिः न तस्यान्तः मध्ये यः तस्य तिष्ठति।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद॥

संस्कृत-भावार्थ:
तस्य प्रारम्भे नकारः (न) अस्ति, अन्तेऽपि नकारः (न) अस्ति। मध्ये तस्य यकारः (य) विद्यते, तत् तव समीपे अस्ति, मम समीपेऽपि अस्ति। तत् किम् ? वद।

प्रहेलिकायाः
उत्तर:
नयनम्।

हिन्दी-भावार्थ:
उसके प्रारम्भ में ‘न’ है तथा अन्त 1 में भी ‘न’ है। बीच में उसके ‘य’ है। वह तुम्हारे पास भी है, मेरे पास भी है। बताइए, वह क्या है ?

पहेली का
उत्तर:
नयन (नेत्र )।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

(4) कृष्णमुखी न मार्जरी द्विजिव्हा न च सर्पिणी।
पञ्चेशा सा न पाञ्चाली, यो जानाति सः पण्डितः॥

संस्कृत-भावार्थ:
मम मुखं कृष्णम् अस्ति किन्तु अहं मार्जारी नास्मि। मम मुखद्वयम् अस्ति किन्तु अहं सर्पिणी अपि नास्मि। मम पञ्च स्वामिनः सन्ति परन्तु अहं द्रौपदी अपि नास्मि। वदत, मम नाम किम् ? यः जानाति सैव विद्वान्।

प्रहेलिकायाः
उत्तर:
लेखनी।

हिन्दी-भावार्थ:
मेरा मुख काला है, किन्तु मैं बिल्ली नहीं हूँ। मेरे दो मुख हैं, किन्तु मैं सर्पिणी (सर्प की पत्नी, नागिन) भी नहीं हूँ। मेरे पाँच स्वामी हैं, किन्तु मैं द्रौपदी भी नहीं हूँ। जो जानता है वही पण्डित है। बताओ, मेरा नाम क्या है ? पहेली का उत्तर-लेखनी (कलम)।

(5) अस्थि नास्ति शिरो नास्ति, बाहुरस्ति निरङ्गलि।
नास्ति पादद्वयं गाढम्, अङ्गम् आलिङ्गति स्वयम्॥

संस्कृत-भावार्थ:
मयि अस्थि, शिरः, बाहुः, अङ्गलिः, पादौ, इत्यादिषु किमपि नास्ति। तथापि अहं अङ्गानि बलेन आलिङ्गामि। वदत अहं किम् ?

प्रहेलिकायाः
उत्तर:
युतकम्।

हिन्दी-भावार्थ:
मुझमें हड्डी, सिर, भुजा, अंगुली, दोनों पैर आदि में से कुछ भी नहीं है। फिर भी मैं स्वयं अंग (शरीर) का आलिंगन करता हूँ। बताइये मैं क्या हूँ?

पहेली का
उत्तर:
कुर्ता (कमीज़)।

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 प्रहेलिकाः

(6) तिष्ठामि पादेन बली न पङ्गः, दाता फलानां न कृतिर्न यत्नः।
मौनेन जीवामि मुनिर्न मूकः, सेव्योऽस्मि कोऽयं नृपतिर्न देवः।

संस्कृत-भावार्थ:
अहं सर्वदा पादेन एव तिष्ठामि, अहं राजा बली नास्मि, पंगुः अपि नास्मि। अहं फलानां दाता अस्मि किन्तु कृतिः यत्नश्च न अस्मि। अहं मौनपूर्वकं जीवनं जीवामि, अहं मुनिः नास्मि मूकः अपि नास्मि। अयं सेवनीयः अस्मि, किन्तु देवः न। वदत अयं राजा कः?

प्रहेलिकायाः
उत्तर:
वृक्षः।

हिन्दी-भावार्थ:
मैं हमेशा एक पैर से ही खड़ा रहता हूँ, किन्तु मैं राजा बली नहीं हूँ तथा लंगड़ा भी नहीं हूँ। मैं फलों को देने वाला हूँ किन्तु विधाता भी नहीं हूँ और प्रयत्न (कर्म) भी नहीं हूँ। मैं मौन (चुप) रहकर जीवन व्यतीत करता हूँ, किन्तु मैं न तो मुनि हूँ और न ही गूंगा हूँ। मैं सेवनीय हूँ, किन्तु ईश्वर नहीं हूँ। बताइए यह राजा कौन है ?

पहेली का
उत्तर:
वृक्ष।

Leave a Comment