RBSE Class 7 Sanskrit व्याकरण अव्यय ज्ञानम

RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit

Rajasthan Board RBSE Class 7 Sanskrit व्याकरण अव्यय ज्ञानम

अव्यय की परिभाषा – ‘अव्यय’ का अर्थ है जो खर्च न हो, अर्थात् जिसके रूप में परिवर्तन या विकार नहीं आवे। इस तरह अव्यय शब्द को ‘अविकारी’ शब्द भी कहते हैं। इन शब्दों में लिंग, विभक्ति, वचन आदि के कारण रूप-परिवर्तन नहीं होता है। संस्कृत में अनेक अव्यय शब्द प्रयुक्त होते हैं। यहाँ पाठ्यक्रमानुसार महत्त्वपूर्ण अव्ययों का परिचय प्रयोग सहित दिया जा रहा है-

RBSE Class 7 Sanskrit व्याकरण अव्यय ज्ञानम

च – और। रामः कृष्णः च पठतः।
किम् – क्या। त्वं किम् करोषि।
अथवा – अथवा। त्वम् पठसि अथवा लिखसि।
अत्र – यहाँ। अत्र बालकाः क्रीडन्ति।
तत्र – वहाँ। तत्र जनाः हसन्ति।
कुत्र – कहाँ। भवान् कुत्र पठति?
अन्यत्र – दूसरी जगह। सः अन्यत्र वसति।
अपि – भी। तत्र गोपालः अपि पठति।
अद्य – आज। अद्य सोमवासरः अस्ति।
श्वः – कल (आने वाला)। रमा श्वः आगमिष्यति।

RBSE Class 7 Sanskrit व्याकरण अव्यय ज्ञानम

ह्यः – कल (बीता हुआ)। अहं ह्यः जयपुरम् अगच्छम्।
अधुना – अब, इस समय। अधुना त्वम् पठ।
इदानीम् – इस समय। इदानीम् अहं वदामि।
प्रातः – सुबह। प्रातः बालकाः क्रीडन्ति।
सायम् – सायंकाल। सायं जनाः भ्रमन्ति।
सर्वदा – हमेशा। राधा सर्वदा हसति।
यदा – जब। यदा रामः आगमिष्यति तदा अहं गमिष्यामि।
तदा – तब। तदा वर्षा भविष्यति।
इतोऽपि – इससे भी। इतोऽपि रम्यम् उद्यानमस्ति।
पुनः – फिर से। सः पुनः पठति।
वामतः – बायीं ओर। मम वामत: रमेशः अस्ति।
दक्षिणतः – दायीं ओर। मम दक्षिणतः कृष्णः अस्ति।
अग्रतः – आगे। मम अग्रतः छात्रः अस्ति।
पृष्ठतः – पीछे। मम पृष्ठतः जनाः आगच्छन्ति।
पश्चात् – पीछे। मम पश्चात् सः आगमिष्यति।

RBSE Class 7 Sanskrit व्याकरण अव्यय ज्ञानम

एव – ही। सत्यम् एव जयते।
यथा – जैसे। यथा राजा तथा प्रजा।
कुतः – कहाँ से वालकः कुतः आगच्छति?
यतः – क्योंकि अहं पठामि यतः परीक्षा वर्तते।
इत: – यहाँ से। भवान् इतः तत्र गच्छतु।
ततः – वहाँ से। रमेशः ततः आगच्छति।
शीघ्रम् – शीघ्र। शीघ्रं कार्यं करोतु।
मन्दम् – धीरे। सः मन्दं मन्दं हसति।
उच्चैः – जोर से। सः उच्चैः वदति।
शनैः – धीरे से। गजः शनैः शनैः चलति।
मा – नहीं! कोलाहलं मा कुरत।
वृथा – व्यर्थ। वृथा न हसेत्।
अलम् – पर्याप्त। अलं विवादेन!
इतस्ततः – इधर-उधर। बालकाः इतस्ततः भ्रमन्ति।
कदा – कब। सः कदा आगमिष्यति?
स्म – था। तत्र सिंहः गच्छति स्म।
किमर्थम् – किसलिए। त्वं किमर्थं हससि?
पुरतः – सामने। मम पुरतः विद्यालयमस्ति।
पुरा – प्राचीन समय में। पुरा जना: संस्कृतभाषायां वदन्ति स्म।

RBSE Class 7 Sanskrit व्याकरण अव्यय ज्ञानम

अभ्यासार्थ प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1.
निम्न अव्ययों का अर्थ लिखते हुए संस्कृत में वाक्य प्रयोग कीजिए

  1. अद्य
  2. कुत्र
  3. एव
  4. इव
  5. यत्र।

उत्तर:
अव्यय-हिन्दी अर्थ संस्कृत में वाक्य-प्रयोग

  1. अद्य – आज रमेशः अद्य जयपुरं गमिष्यति।
  2. कुत्र – कहाँ मोहनः कुत्र निवसति?
  3. एव – ही राधा एव अत्र नृत्यं करिष्यति।
  4. इव – के समान सः रुग्ण : इव दृश्यते।
  5. यत्र – जहाँ कृष्ण : यत्र भवति राधाऽपि तत्र भवति।

RBSE Class 7 Sanskrit व्याकरण अव्यय ज्ञानम

प्रश्न 2.
अधोलिखितवाक्येषु मञ्जूषातः अव्ययपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-(अधोलिखित वाक्यों में मञ्जूषा से अव्यय पद चुनकर रिक्त-स्थान भरिए-)

मञ्जूषा : खलु, प्रति, च, बहिः, सह, प्रातः, तत्र, अपि, इदानीम्, अद्य।

  1. राजभयः ……………. आगतवन्तः।
  2. कृष्णसर्पः कोपेन …………… आगतवान्।
  3. अस्मिन् दिने रक्षा-बन्धनोत्सवः …………… भवति।
  4. ……………. अहं प्रभाते उद्घोषवाक्यानि श्रुतवान्।
  5. बालकाः संस्कृतवाक्यैः अभिवादनं चर्चा कुर्वन्ति।
  6. एषा पीडा पूर्वम् सह्या आसीत् किन्तु ……………. असह्या।
  7. अहं योगाभ्यासाय ………….. दिनम् आगमिष्यामि।
  8. ……………. कालः सुखकरः भवति।
  9. शोभनं ……………. तव उद्यानम्।
  10. युष्माभिः ……………. मया अपि आनन्दः अनुभूतः।

उत्तर:

  1. तत्र
  2. बहिः
  3. अपि
  4. अद्य
  5. इदानीम्
  6. प्रति
  7. प्रातः
  8. खलु
  9. सह।

RBSE Class 7 Sanskrit व्याकरण अव्यय ज्ञानम

Leave a Comment